Podatek od spłaty po dziale spadku

Kiedy spłata po dziale spadku jest opodatkowana?

W podatku dochodowym kluczowe znaczenie ma to, czy w wyniku działu spadku spadkobierca otrzymał więcej, niż wynosiła wartość jego udziału w spadku. Sam fakt, że drugi spadkobierca przejmuje nieruchomość i wypłaca spłatę, nie oznacza jeszcze automatycznie podatku.

Zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 8 ustawy PIT opodatkowaniu może podlegać odpłatne zbycie nieruchomości, udziału w nieruchomości lub określonych praw majątkowych, jeżeli następuje przed upływem ustawowego pięcioletniego terminu. Przy dziale spadku trzeba jednak uwzględnić szczególną zasadę: odpłatne zbycie w drodze działu spadku nie stanowi przychodu do wysokości udziału przysługującego podatnikowi w spadku.

W praktyce oznacza to, że jeżeli narzeczona otrzymała spłatę odpowiadającą jej udziałowi w odziedziczonej nieruchomości albo niższą, nie uzyskała dodatkowego przysporzenia majątkowego. Zamieniła jedynie swój udział w majątku spadkowym na pieniądze odpowiadające temu udziałowi.

Spłata równa udziałowi a PIT-39

Jeżeli spłata jest równa wartości udziału spadkowego lub od niej niższa, nie powstaje przychód z odpłatnego zbycia. W takim przypadku nie ma podstaw do zapłaty podatku dochodowego i nie ma obowiązku składania PIT-39 tylko z powodu otrzymania spłaty.

Przykładowo, jeżeli dwoje spadkobierców odziedziczyło nieruchomość wartą 300 000 zł po połowie, udział każdego z nich wynosi 150 000 zł. Jeżeli w dziale spadku jeden spadkobierca przejmuje całą nieruchomość, a drugi otrzymuje 150 000 zł, spłata odpowiada udziałowi. W takiej sytuacji co do zasady nie występuje PIT od spłaty.

Takie podejście było prezentowane również w interpretacjach indywidualnych organów podatkowych, między innymi w interpretacji Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z 9 sierpnia 2013 r., nr ILPB2/415-422/12/13-S/TR. Organ wskazywał, że istotne znaczenie ma to, czy wielkość spłaty przekracza wartość udziału spadkowego. Podobny kierunek wynikał z interpretacji Dyrektora Izby Skarbowej w Bydgoszczy z 5 sierpnia 2016 r., nr ITPB4/4511-494/16/MK, oraz Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach z 25 lutego 2015 r., nr IBPBII/2/415-1191/13/JG.

Kiedy może pojawić się podatek?

Podatek może pojawić się wtedy, gdy otrzymana spłata przewyższa wartość udziału spadkowego. W takim zakresie spadkobierca otrzymuje ekonomiczną nadwyżkę, która może być traktowana jak przychód z odpłatnego zbycia.

Nie oznacza to jednak automatycznie podatku od całej spłaty. Analizuje się przede wszystkim nadwyżkę ponad udział oraz to, czy dział spadku nastąpił przed upływem pięcioletniego terminu właściwego dla zbycia nieruchomości lub udziału w nieruchomości.

W przypadku nieruchomości nabytej w spadku pięcioletni termin liczy się inaczej niż przy zwykłym zakupie. Liczy się go od końca roku kalendarzowego, w którym nieruchomość nabył albo wybudował spadkodawca, a nie od dnia śmierci spadkodawcy ani od dnia działu spadku. Ta zasada często powoduje, że mimo niedawnego działu spadku opodatkowanie nie występuje, bo spadkodawca był właścicielem nieruchomości odpowiednio długo.

Czy warto składać PIT-39 „na wszelki wypadek”?

Jeżeli spłata nie przekracza wartości udziału w spadku i nie powstaje przychód z odpłatnego zbycia, składanie PIT-39 „na wszelki wypadek” zazwyczaj nie jest potrzebne. Zeznanie PIT-39 służy rozliczeniu przychodu z odpłatnego zbycia nieruchomości lub praw majątkowych, a nie potwierdzaniu, że przychód nie powstał.

Inaczej będzie, gdy wystąpi nadwyżka ponad udział i jednocześnie nie upłynął pięcioletni termin. Wtedy co do zasady należy rozważyć złożenie PIT-39 za rok, w którym doszło do odpłatnego zbycia, w terminie przewidzianym dla rocznego rozliczenia tego zeznania. Podatek od dochodu z odpłatnego zbycia wynosi 19%, chyba że dochód korzysta ze zwolnienia, na przykład w ramach ulgi mieszkaniowej.

Ulga mieszkaniowa przy nadwyżce spłaty

Jeżeli powstanie przychód do opodatkowania, podatnik może rozważyć zwolnienie związane z przeznaczeniem środków na własne cele mieszkaniowe. Obecnie zasadą jest wydatkowanie przychodu na takie cele w okresie 3 lat, licząc od końca roku podatkowego, w którym nastąpiło odpłatne zbycie.

Własne cele mieszkaniowe to nie każde wydanie pieniędzy na nieruchomość. Chodzi o zaspokojenie własnych potrzeb mieszkaniowych podatnika, na przykład zakup mieszkania lub domu dla siebie, spłatę określonego kredytu mieszkaniowego albo niektóre wydatki budowlane i remontowe spełniające warunki ustawowe. Jeżeli podatnik kupuje nieruchomość wyłącznie inwestycyjnie, pod wynajem albo dla innej osoby, zwolnienie może być kwestionowane.

W opisanej sytuacji przeznaczenie pieniędzy na zakup nieruchomości ma znaczenie głównie wtedy, gdy w ogóle powstaje przychód z odpłatnego zbycia, czyli najczęściej przy spłacie przekraczającej udział spadkowy. Jeżeli spłata mieści się w wartości udziału, nie ma podatku do zwalniania ulgą mieszkaniową.

Jak bezpiecznie ocenić sytuację?

Najpierw należy ustalić wartość całej masy spadkowej objętej działem oraz wartość udziału konkretnego spadkobiercy. Następnie porównuje się tę wartość z kwotą faktycznej spłaty. Jeżeli dokument działu spadku wskazuje wartości, są one ważnym punktem odniesienia, ale w razie znacznych rozbieżności z realną wartością rynkową organ podatkowy może badać sprawę dokładniej.

Warto także sprawdzić, kiedy spadkodawca nabył albo wybudował nieruchomość. Jeżeli pięcioletni termin już upłynął, nawet nadwyżka spłaty może nie prowadzić do PIT z tytułu odpłatnego zbycia nieruchomości. Jeżeli termin nie upłynął, trzeba przeanalizować nadwyżkę, koszty, ewentualne nakłady oraz możliwość ulgi mieszkaniowej.

FAQ

Czy każda spłata przy dziale spadku jest opodatkowana?

Nie. Spłata nie jest opodatkowana do wysokości udziału przysługującego spadkobiercy w spadku. Podatek może dotyczyć dopiero nadwyżki ponad ten udział, o ile spełnione są pozostałe warunki z ustawy PIT.

Czy trzeba złożyć PIT-39, gdy spłata jest równa udziałowi?

Co do zasady nie. Jeżeli nie powstaje przychód z odpłatnego zbycia, nie ma obowiązku składania PIT-39 tylko dlatego, że w dziale spadku otrzymano pieniądze zamiast udziału w nieruchomości.

Od kiedy liczy się 5 lat przy nieruchomości odziedziczonej?

Przy nieruchomości nabytej w spadku pięcioletni termin liczy się od końca roku kalendarzowego, w którym nieruchomość nabył albo wybudował spadkodawca. Nie liczy się go automatycznie od dnia działu spadku.

Czy przeznaczenie spłaty na mieszkanie zawsze zwalnia z podatku?

Nie zawsze. Ulga mieszkaniowa ma znaczenie wtedy, gdy w ogóle powstał przychód do rozliczenia. Ponadto środki muszą zostać wydane na własne cele mieszkaniowe w ustawowym terminie i w sposób przewidziany w przepisach.

Co zrobić, gdy akt działu spadku nie wskazuje realnej wartości nieruchomości?

Warto ustalić rynkową wartość nieruchomości oraz udziału spadkowego, na przykład na podstawie wyceny lub danych rynkowych. To porównanie decyduje, czy spłata mieści się w udziale, czy tworzy nadwyżkę wymagającą analizy podatkowej.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji najważniejsze jest porównanie wysokości spłaty z wartością udziału narzeczonej w spadku. Jeżeli spłata nie przekroczyła wartości udziału spadkowego, nie powstaje przychód z odpłatnego zbycia, nie ma podatku dochodowego i zasadniczo nie składa się PIT-39.

Jeżeli spłata była wyższa niż udział, analizie podlega nadwyżka. Trzeba wtedy sprawdzić pięcioletni termin liczony z uwzględnieniem daty nabycia nieruchomości przez spadkodawcę oraz ewentualne prawo do ulgi mieszkaniowej. Sam plan zakupu nieruchomości nie uzasadnia składania PIT-39, jeżeli po stronie podatnika nie powstał przychód do rozliczenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych - Dz.U. 1991 nr 80 poz. 350