Zlecenia budowlane po pracy a PIT

Źródła przychodów w PIT przy etacie, gospodarstwie i zleceniach

Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych rozróżnia kilka źródeł przychodów. Jedna osoba może jednocześnie pracować na etacie, prowadzić gospodarstwo rolne i wykonywać dodatkowe zlecenia. Kluczowe jest jednak to, aby każde wynagrodzenie przypisać do właściwego źródła i rozliczyć je w odpowiednim trybie.

W opisanej sytuacji mogą wystąpić przede wszystkim:

• przychody ze stosunku pracy, o których mowa w art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy PIT,
• przychody z praw majątkowych, w tym z przeniesienia praw autorskich do projektu, jeżeli umowa i charakter pracy to uzasadniają,
• przychody z innych źródeł, do których ustawa PIT zalicza przychody z działalności nierejestrowanej,
• przychody z działalności rolniczej, które co do zasady są wyłączone z ustawy PIT na podstawie art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy PIT.

Samo posiadanie gospodarstwa rolnego rozliczanego na podstawie faktur RR nie blokuje wykonywania dodatkowych zleceń. Nie powoduje też automatycznie, że przychody z usług budowlanych stają się przychodami rolniczymi. Usługi projektowe, nadzór inwestorski czy kierowanie budową trzeba oceniać odrębnie.

Wynagrodzenie z etatu również nie wlicza się do limitu działalności nierejestrowanej. Limit dotyczy wyłącznie przychodu należnego z tej działalności. Trzeba jednak pamiętać, że przy rozliczeniu rocznym dochody opodatkowane według skali podatkowej mogą się sumować i wpływać na ostateczną wysokość podatku.

Działalność nierejestrowana przy usługach inżynierskich

Zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy Prawo przedsiębiorców działalność wykonywana przez osobę fizyczną nie stanowi działalności gospodarczej, jeżeli przychód należny z tej działalności nie przekracza w żadnym miesiącu 75% minimalnego wynagrodzenia i osoba ta w okresie ostatnich 60 miesięcy nie wykonywała działalności gospodarczej.

W praktyce oznacza to, że niewielkie zlecenia z zakresu inżynierii budowlanej mogą być wykonywane jako działalność nierejestrowana, jeżeli spełnione są warunki ustawowe. Nie należy jednak opierać się na stałej kwocie podanej raz na cały rok, ponieważ limit jest powiązany z minimalnym wynagrodzeniem obowiązującym w danym miesiącu. Przed przyjęciem zlecenia warto sprawdzić aktualną wysokość limitu.

Do limitu działalności nierejestrowanej wlicza się przychód należny, czyli kwoty należne za wykonane usługi, nawet jeśli zapłata jeszcze nie wpłynęła. Nie wlicza się natomiast wynagrodzenia z etatu ani przychodów z typowej działalności rolniczej.

Jeżeli miesięczny limit zostanie przekroczony, działalność staje się działalnością gospodarczą od dnia, w którym nastąpiło przekroczenie. W takim przypadku trzeba złożyć wniosek o wpis do CEIDG w terminie przewidzianym w Prawie przedsiębiorców.

Przy usługach budowlanych trzeba też odróżnić rozliczenia podatkowe od wymogów zawodowych. Kierowanie budową, pełnienie funkcji inspektora nadzoru inwestorskiego czy wykonywanie samodzielnych funkcji technicznych w budownictwie mogą wymagać odpowiednich uprawnień, przynależności do właściwej izby zawodowej i ubezpieczenia OC. Działalność nierejestrowana nie zwalnia z tych obowiązków.

Działalność nierejestrowana czy umowa o dzieło albo zlecenie?

Nazwa umowy nie przesądza o sposobie rozliczenia. Najpierw trzeba ustalić, co faktycznie jest wykonywane i w jakich warunkach. Pomocniczo można posłużyć się kryteriami z art. 5b ustawy PIT, który wskazuje, kiedy dane czynności nie powinny być traktowane jak samodzielna działalność gospodarcza.

Jeżeli wykonawca samodzielnie pozyskuje klientów, oferuje usługi, ponosi ryzyko gospodarcze, odpowiada wobec inwestora za rezultat albo prawidłowość wykonanych czynności i działa w sposób powtarzalny, zorganizowany oraz zarobkowy, rozliczenie w formie działalności nierejestrowanej może być uzasadnione, o ile mieści się w limicie.

Jeżeli natomiast zlecający organizuje pracę, wyznacza czas, miejsce i sposób działania, a wykonawca nie ponosi typowego ryzyka gospodarczego, może to przemawiać za umową-zleceniem albo inną umową cywilnoprawną. Przy usługach polegających na stałym nadzorze, kontroli postępu robót lub kierowaniu budową częściej występuje element starannego działania, a nie jednorazowego dzieła.

Umowa o dzieło jest bardziej naturalna przy wykonaniu konkretnego, indywidualnie oznaczonego rezultatu, na przykład dokumentacji projektowej albo opracowania konstrukcyjnego. Nie każda dokumentacja będzie jednak automatycznie utworem w rozumieniu prawa autorskiego. Musi mieć twórczy i indywidualny charakter.

Działalność nierejestrowana i umowy cywilnoprawne mogą występować równocześnie, ale nie powinny służyć sztucznemu dzieleniu tych samych usług po to, aby ominąć limit. Jeżeli w praktyce jest to jedna zorganizowana aktywność zarobkowa, organy mogą oceniać ją łącznie.

Jak rozliczyć działalność nierejestrowaną w PIT?

Przychody z działalności nierejestrowanej są wykazywane samodzielnie w zeznaniu rocznym PIT-36 jako przychody z innych źródeł. Zleceniodawca co do zasady nie pobiera zaliczek na PIT od takiego wynagrodzenia i nie wystawia PIT-11 tylko dlatego, że zapłacił osobie prowadzącej działalność nierejestrowaną.

Podatnik powinien prowadzić uproszczoną ewidencję sprzedaży, pilnować miesięcznego limitu przychodu należnego oraz przechowywać dokumenty potwierdzające koszty. Dochód z działalności nierejestrowanej można pomniejszyć o koszty poniesione w celu uzyskania przychodu, jeżeli są prawidłowo udokumentowane i mają związek z wykonywanymi usługami.

Osobnej analizy wymaga VAT. Działalność nierejestrowana w rozumieniu Prawa przedsiębiorców nie oznacza automatycznie, że podatnik nigdy nie ma obowiązków w VAT. W wielu drobnych przypadkach możliwe jest korzystanie ze zwolnienia podmiotowego, ale zależy to od rodzaju czynności, wartości sprzedaży i ewentualnych wyłączeń.

Prawa autorskie do projektu a limit działalności nierejestrowanej

Jeżeli w ramach jednego zlecenia wykonawca przygotowuje projekt, sprawdza dokumentację i dodatkowo nadzoruje realizację, trzeba ocenić, czy jest to jedna usługa wykonywana w ramach działalności nierejestrowanej, czy odrębne świadczenia. W praktyce sztuczne rozdzielanie jednej usługi na kilka umów może być ryzykowne.

Jeżeli przeniesienie praw autorskich jest elementem usługi wykonywanej w ramach działalności nierejestrowanej, bezpieczne podejście polega na wliczeniu całości wynagrodzenia należnego z tej usługi do limitu działalności nierejestrowanej. Dotyczy to także części wynagrodzenia opisanej w umowie jako honorarium autorskie, jeżeli jest ona funkcjonalnie związana z tą samą usługą.

Inaczej można oceniać sytuację, w której podatnik jednorazowo wykonuje utwór na podstawie odrębnej umowy o dzieło, bez zorganizowanego oferowania usług i bez cech działalności nierejestrowanej. Wtedy wynagrodzenie może być rozliczane jako przychód z umowy cywilnoprawnej lub praw majątkowych, zależnie od konstrukcji umowy. Decydujące są jednak okoliczności faktyczne.

50% koszty uzyskania przychodu przy projektach budowlanych

Zgodnie z art. 22 ust. 9 pkt 3 ustawy PIT 50% koszty uzyskania przychodu mogą mieć zastosowanie do przychodów twórców z tytułu korzystania z praw autorskich albo rozporządzania tymi prawami. Ustawa obejmuje m.in. działalność twórczą w zakresie architektury i inżynierii budowlanej.

Nie wystarczy jednak samo użycie w umowie sformułowania o prawach autorskich. Aby zastosowanie 50% kosztów było możliwe, powinny być spełnione co najmniej następujące warunki:

• powstał utwór w rozumieniu prawa autorskiego, czyli rezultat pracy ma indywidualny i twórczy charakter,
• twórca korzysta z praw autorskich albo przenosi je na zamawiającego,
• umowa jasno określa pola eksploatacji i zasady przeniesienia praw lub udzielenia licencji,
• wynagrodzenie autorskie jest wyodrębnione albo możliwe do rzetelnego ustalenia,
• podatnik posiada dokumenty potwierdzające powstanie utworu i wysokość honorarium autorskiego.

50% koszty nie mają zastosowania do przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej, o których mowa w art. 14 ustawy PIT. Wynika to z art. 22 ust. 12 ustawy PIT. Potwierdzają to również interpretacje indywidualne organów podatkowych, wydawane w sprawach przedsiębiorców rozliczających prawa autorskie w ramach działalności gospodarczej.

Przy działalności nierejestrowanej sytuacja jest mniej jednoznaczna, ponieważ przychody te nie są przychodami z pozarolniczej działalności gospodarczej w rozumieniu art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy PIT. Literalnie wyłączenie z art. 22 ust. 12 nie odnosi się więc wprost do działalności nierejestrowanej. Mimo to w praktyce zastosowanie 50% kosztów w takim modelu może wymagać ostrożności, zwłaszcza gdy honorarium autorskie jest elementem szerszej usługi.

Najbezpieczniejszym rozwiązaniem przy istotnych kwotach jest przygotowanie umowy tak, aby precyzyjnie rozdzielała część autorską od czynności nietwórczych, oraz rozważenie wystąpienia o interpretację indywidualną. Interpretacja chroni wyłącznie w granicach opisanego stanu faktycznego, ale pozwala ograniczyć ryzyko sporu z urzędem skarbowym.

Składki ZUS i umowy cywilnoprawne

Działalność nierejestrowana co do zasady nie powoduje obowiązku opłacania składek ZUS jak przy zarejestrowanej działalności gospodarczej. Inaczej może być przy umowach cywilnoprawnych. Umowa-zlecenie może rodzić obowiązki składkowe, zależnie od statusu wykonawcy, wysokości innych tytułów do ubezpieczeń i treści umowy.

Umowa o dzieło zasadniczo nie jest oskładkowana, chyba że zostaje zawarta z własnym pracodawcą albo jest wykonywana na jego rzecz. Trzeba też pamiętać, że samo nazwanie umowy dziełem nie wystarczy. Jeżeli jej treścią jest stałe wykonywanie czynności nadzorczych lub organizacyjnych, może zostać zakwestionowana jako umowa o dzieło.

Co wybrać w opisanej sytuacji?

Przy małych, okazjonalnych zleceniach wykonywanych samodzielnie na rzecz różnych klientów możliwa jest działalność nierejestrowana, o ile przychód mieści się w miesięcznym limicie i podatnik spełnia warunek braku działalności gospodarczej w ostatnich 60 miesiącach. Taki model wymaga pilnowania limitu, dokumentowania przychodów i samodzielnego rozliczenia w PIT-36.

Przy jednorazowym opracowaniu konkretnego projektu, który ma cechy utworu, możliwa może być umowa o dzieło z przeniesieniem praw autorskich. W takim wariancie łatwiej uzasadniać 50% koszty, ale tylko dla części wynagrodzenia dotyczącej praw autorskich i przy spełnieniu wymogów prawa autorskiego oraz ustawy PIT.

Przy kierowaniu budową, nadzorze inwestorskim albo cyklicznym doradztwie technicznym częściej trzeba rozważać umowę-zlecenie albo działalność nierejestrowaną, ponieważ tego typu czynności zwykle polegają na starannym działaniu i odpowiedzialnym wykonywaniu funkcji, a nie na stworzeniu jednego dzieła.

Przychody z etatu oraz działalności rolniczej nie wykluczają żadnego z powyższych rozwiązań. Mogą natomiast wpływać na łączny podatek według skali, prawo do ulg, rozliczenie składek przy umowach cywilnoprawnych oraz praktyczną opłacalność danego modelu.

FAQ

Czy mogę mieć etat i jednocześnie działalność nierejestrowaną?

Tak. Etat nie wyklucza działalności nierejestrowanej. Wynagrodzenie z umowy o pracę nie wlicza się do miesięcznego limitu działalności nierejestrowanej, ale dochody mogą łącznie wpływać na roczne rozliczenie podatku według skali.

Czy gospodarstwo rolne wpływa na limit działalności nierejestrowanej?

Co do zasady nie. Typowe przychody z działalności rolniczej są odrębną kategorią i nie wliczają się do limitu działalności nierejestrowanej. Usługi projektowe, nadzorcze lub inżynierskie nie są jednak z tego powodu działalnością rolniczą.

Czy mogę część zleceń rozliczać jako działalność nierejestrowaną, a część jako umowę o dzieło?

Jest to możliwe, jeżeli są to rzeczywiście odrębne sytuacje i różny charakter świadczeń. Nie należy jednak sztucznie dzielić tej samej aktywności tylko po to, aby nie przekroczyć limitu działalności nierejestrowanej.

Czy projekt budowlany zawsze daje prawo do 50% kosztów?

Nie. Projekt musi być utworem, czyli mieć twórczy i indywidualny charakter. Umowa powinna regulować przeniesienie praw autorskich albo licencję oraz pozwalać ustalić część wynagrodzenia dotyczącą praw autorskich.

Co się stanie po przekroczeniu limitu działalności nierejestrowanej?

Po przekroczeniu miesięcznego limitu działalność staje się działalnością gospodarczą od dnia przekroczenia. Trzeba wtedy dopełnić obowiązku rejestracji w CEIDG i rozliczać przychody już na zasadach właściwych dla działalności gospodarczej.

Czy działalność nierejestrowana zwalnia z uprawnień budowlanych?

Nie. Forma podatkowego rozliczenia nie zastępuje wymogów zawodowych. Jeżeli dane czynności wymagają uprawnień budowlanych, wpisu na listę właściwej izby lub ubezpieczenia OC, trzeba spełnić te wymogi niezależnie od sposobu rozliczenia.

Podsumowanie

Najprostszy model dla niewielkich, powtarzalnych zleceń to działalność nierejestrowana, pod warunkiem pilnowania limitu i spełnienia pozostałych wymogów ustawowych. Umowa o dzieło lepiej pasuje do stworzenia konkretnego projektu, zwłaszcza gdy powstaje utwór i dochodzi do przeniesienia praw autorskich. Umowa-zlecenie będzie częściej właściwa przy czynnościach nadzorczych, organizacyjnych i powtarzalnych.

50% koszty uzyskania przychodu mogą być korzystne, ale wymagają ostrożności. Powinny dotyczyć wynagrodzenia za prawa autorskie, a nie całego wynagrodzenia za czynności techniczne, nadzorcze lub organizacyjne. Przy działalności nierejestrowanej warto szczególnie zadbać o treść umowy, dokumentację i ewentualnie interpretację indywidualną.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych - Dz.U. 1991 nr 80 poz. 350
2. Ustawa z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców, Dz.U. 2018 poz. 646
3. Interpretacja indywidualna Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z dnia 22 lutego 2022 r., sygn. 0113-KDIPT2-3.4011.1050.2021.2.NM