Opodatkowanie spłaty otrzymanej w wyniku działu spadku

Dział spadku ze spłatą a podatek

W opisanej sytuacji trzy siostry dziedziczą mieszkanie po mamie, a jedna z nich chce przejąć cały lokal i spłacić pozostałe. Podatkowo trzeba rozdzielić trzy zagadnienia: samo nabycie spadku, dział spadku ze spłatami oraz ewentualny podatek dochodowy po stronie osób otrzymujących pieniądze. Przy rozliczeniach rodzinnych poza spadkiem podobne pytania pojawiają się przy spłacie po podziale majątku po rozwodzie.

Przy spadkach i darowiznach warto porównać także temat: spadek po cioci.

Samo nabycie spadku po rodzicu podlega zasadom ustawy o podatku od spadków i darowizn. W najbliższej rodzinie często można skorzystać ze zwolnienia dla tzw. grupy zerowej, ale wymaga to zachowania warunków formalnych, w szczególności terminowego zgłoszenia nabycia spadku, jeżeli przepisy nie przewidują wyjątku. Więcej o podobnych obowiązkach przy nabyciu od osób bliskich znajdziesz w materiale o zgłoszeniu SD-Z2 przy darowiznach od rodziców.

Dział spadku to kolejny etap. Może nastąpić u notariusza, jeżeli wszyscy spadkobiercy są zgodni, albo przed sądem. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowny dział spadku przenoszący własność wymaga aktu notarialnego. W akcie albo w postanowieniu sądu trzeba jasno wskazać, kto przejmuje mieszkanie, jaka jest jego wartość i jakie spłaty przysługują pozostałym spadkobiercom.

Przy dziale spadku i spłatach może pojawić się też temat, jak rozliczyć sprzedaż działki po zniesieniu współwłasności.

Kiedy spłata z działu spadku jest bez PIT?

Aktualnie kluczowe znaczenie ma art. 10 ust. 7 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Przepis ten stanowi, że nie stanowi nabycia ani odpłatnego zbycia w drodze działu spadku nieruchomości lub określonych praw majątkowych do wysokości przysługującego podatnikowi udziału w spadku.

Przy podatku od nieruchomości warto porównać także temat: podatek od odziedziczonej nieruchomości.

W praktyce oznacza to, że jeżeli spadkobierca otrzymuje spłatę odpowiadającą wartości jego udziału w mieszkaniu albo niższą, nie powstaje u niego przychód do opodatkowania PIT. Nie ma więc podstaw do zapłaty 19% podatku dochodowego tylko dlatego, że zamiast udziału w lokalu otrzymał pieniądze.

Ostrożność jest potrzebna wtedy, gdy spłata przewyższa wartość udziału spadkowego. Nadwyżka może być potraktowana jako realne przysporzenie i wymaga indywidualnej oceny. Znaczenie mogą mieć także: sposób nabycia przez spadkodawcę, pięcioletni termin z art. 10 ustawy PIT, treść aktu notarialnego lub postanowienia sądu oraz to, czy czynność faktycznie jest działem spadku, czy inną czynnością prawną.

Kto płaci PCC przy dziale spadku?

Umowa o dział spadku oraz umowa o zniesienie współwłasności podlegają podatkowi od czynności cywilnoprawnych w części dotyczącej spłat lub dopłat. Podatnikiem nie jest jednak osoba, która otrzymuje pieniądze. Obowiązek podatkowy ciąży na tym spadkobiercy, który nabywa rzeczy lub prawa majątkowe ponad swój udział w spadku.

W przedstawionym stanie faktycznym będzie to siostra, która przejmie całe mieszkanie i spłaci dwie pozostałe. Podstawą opodatkowania jest wartość rynkowa rzeczy lub prawa majątkowego nabytego ponad wartość udziału w spadku. Jeżeli każda z sióstr ma po 1/3 udziału, a jedna z nich przejmuje całe mieszkanie, to nabywa ponad swój udział 2/3 wartości lokalu.

Przy nieruchomościach, rzeczach ruchomych, prawie użytkowania wieczystego oraz wybranych prawach spółdzielczych stawka PCC wynosi 2%. W odniesieniu do mieszkania zastosowanie będzie więc miała stawka 2% liczona od podstawy opodatkowania określonej według przepisów ustawy o PCC.

Zobacz również: jeżeli spłata ma być finansowana środkami od bliskich, pomocny może być artykuł o tym, jak rozliczyć pożyczkę od rodzica na wykup udziału w mieszkaniu.

Notariusz, sąd i termin zapłaty podatku

Jeżeli zgodny dział spadku dotyczący mieszkania jest dokonywany u notariusza, to notariusz co do zasady pobiera PCC jako płatnik przy sporządzaniu aktu notarialnego. Wtedy podatnik nie składa samodzielnie deklaracji PCC-3 w zakresie podatku pobranego przez notariusza.

Jeżeli dział spadku następuje na podstawie prawomocnego postanowienia sądu albo ugody, trzeba sprawdzić, czy powstał obowiązek w PCC. Co do zasady podatnik powinien złożyć deklarację PCC-3 oraz zapłacić podatek w terminie 14 dni od dnia powstania obowiązku podatkowego, np. od uprawomocnienia się orzeczenia sądu. Niedopełnienie tych obowiązków może skutkować odsetkami oraz odpowiedzialnością na gruncie przepisów karnych skarbowych.

Dział spadku a zniesienie współwłasności

W praktyce notarialnej i sądowej trzeba uważać na rozróżnienie działu spadku oraz zniesienia współwłasności. Dział spadku służy podziałowi majątku spadkowego między spadkobierców. Zniesienie współwłasności może natomiast dotyczyć także współwłasności, która powstała z innych przyczyn albo jest ukształtowana poza samym spadkiem.

To rozróżnienie może mieć znaczenie dla PIT. Art. 10 ust. 7 ustawy PIT wprost odnosi się do działu spadku i zabezpiecza podatnika do wysokości udziału w spadku. Jeżeli strony zamiast działu spadku dokonują odpłatnego zniesienia współwłasności, skutki podatkowe trzeba ocenić odrębnie, zwłaszcza gdy od nabycia nieruchomości nie upłynął pięcioletni termin albo gdy rozliczenie nie odpowiada wartości udziałów.

Podobne problemy pojawiają się także przy przekazywaniu nieruchomości między członkami rodziny w innej formie niż dział spadku. W takich sytuacjach warto porównać skutki podatkowe darowizny, sprzedaży, pożyczki i działu spadku, np. na tle sprawy dotyczącej darowizny mieszkania i podatku.

Czy trzeba składać PIT-39?

Jeżeli spadkobierca otrzymuje spłatę w ramach działu spadku do wysokości swojego udziału i nie powstaje przychód z odpłatnego zbycia, co do zasady nie ma obowiązku składania PIT-39 wyłącznie z powodu otrzymania tej spłaty. Inaczej może być, gdy pojawia się nadwyżka ponad udział albo gdy po dziale spadku dochodzi do dalszej sprzedaży nieruchomości przed upływem właściwego terminu.

Dla nieruchomości nabytych w spadku pięcioletni termin z art. 10 ustawy PIT liczy się według szczególnej reguły, czyli zasadniczo od końca roku kalendarzowego, w którym nieruchomość nabył lub wybudował spadkodawca. Jeżeli jednak w wyniku działu spadku podatnik nabył ponad swój udział, ta nadwyżka może być oceniana osobno.

Praktyczne wnioski dla opisanej sytuacji

Jeżeli jedna z sióstr przejmie mieszkanie po mamie i spłaci dwie pozostałe kwotami odpowiadającymi wartości ich udziałów, siostry otrzymujące pieniądze zasadniczo nie powinny płacić PIT od tych spłat. Osoba przejmująca mieszkanie powinna natomiast liczyć się z PCC od wartości nabywanej ponad własny udział.

Najbezpieczniej jest zadbać, aby w akcie notarialnym lub w zgodnym projekcie działu spadku znalazły się: wartość mieszkania, wysokość udziałów, wysokość spłat, termin płatności oraz jednoznaczne wskazanie, że chodzi o dział spadku. Przy najbliższej rodzinie nie wolno też pominąć formalności dotyczących samego nabycia spadku, w tym zgłoszenia do urzędu skarbowego, jeżeli jest wymagane. W razie spóźnienia z formularzem pomocne może być omówienie, co zrobić przy zeznaniu SD-3 po terminie.

FAQ

Czy spłata od siostry po dziale spadku jest opodatkowana PIT?

Nie, jeżeli spłata nie przekracza wartości udziału, który przysługiwał Ci w spadku. Wtedy otrzymujesz tylko pieniężny ekwiwalent swojego udziału, a nie dodatkowy dochód.

Kto płaci PCC, osoba spłacająca czy osoba otrzymująca spłatę?

PCC płaci osoba, która w wyniku działu spadku nabywa rzeczy lub prawa majątkowe ponad swój udział. Przy przejęciu całego mieszkania przez jednego spadkobiercę będzie to najczęściej osoba przejmująca lokal i dokonująca spłat.

Czy przy dziale spadku u notariusza trzeba samemu składać PCC-3?

Zasadniczo nie, jeżeli podatek pobiera notariusz jako płatnik przy sporządzaniu aktu notarialnego. Samodzielna deklaracja PCC-3 jest typowa wtedy, gdy obowiązek powstaje poza aktem notarialnym, np. po prawomocnym orzeczeniu sądu.

Czy dział spadku bez spłat i dopłat podlega PCC?

Nie w zakresie samego działu spadku, jeżeli nie ma spłat ani dopłat. Ustawa o PCC obejmuje dział spadku tylko w części dotyczącej spłat lub dopłat.

Czy zawyżona spłata może wywołać podatek dochodowy?

Tak, taka sytuacja wymaga odrębnej analizy. Ochrona wynikająca z art. 10 ust. 7 ustawy PIT działa do wysokości udziału w spadku, więc nadwyżka ponad ten udział może rodzić inne skutki podatkowe.

Podsumowanie

Spłata otrzymana w wyniku działu spadku jest podatkowo bezpieczna po stronie otrzymującego, jeżeli mieści się w wartości jego udziału spadkowego. Nie oznacza to jednak braku wszystkich podatków, bo osoba przejmująca mieszkanie ponad swój udział musi uwzględnić PCC. Przy nieruchomości stawka wynosi zasadniczo 2%, a przy akcie notarialnym podatek zwykle pobiera notariusz. Najważniejsze jest prawidłowe opisanie czynności jako działu spadku oraz rzetelne ustalenie wartości udziałów i spłat.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, w szczególności art. 10 ust. 7 i art. 30e - Dz.U. 1991 nr 80 poz. 350
2. Ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych, w szczególności art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. f, art. 3, art. 4 pkt 5, art. 6 ust. 1 pkt 5 i art. 7 - Dz.U. 2000 nr 86 poz. 959
3. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207
4. Wyrok WSA w Łodzi z dnia 9 listopada 2011 r., I SA/Łd 1173/11.
5. Wyrok WSA w Gliwicach z dnia 4 września 2013 r., I SA/Gl 278/13.