Niezgłoszona darowizna po 5 latach – przedawnienie i SD-Z2

Darowizna udziału w mieszkaniu w akcie notarialnym

W opisanej sprawie najważniejsze jest to, że były mąż przepisał swój udział w mieszkaniu na syna w drodze darowizny. Darowizna nieruchomości albo udziału w nieruchomości wymaga formy aktu notarialnego. To istotnie zmienia ocenę podatkową.

Syn jako zstępny darczyńcy należy do kręgu najbliższej rodziny objętej zwolnieniem z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn. Co do zasady osoby z tej grupy muszą zgłosić nabycie do urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy, aby zachować pełne zwolnienie. Jednak obowiązek zgłoszenia nie obejmuje przypadków, gdy nabycie następuje na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego albo gdy w tej formie zostało złożone oświadczenie woli jednej ze stron.

Oznacza to, że jeżeli darowizna udziału w mieszkaniu została rzeczywiście dokonana aktem notarialnym, syn nie musiał składać formularza SD-Z2 tylko po to, aby zachować zwolnienie. Notariusz przekazuje właściwe informacje organowi podatkowemu i działa jako płatnik przy czynnościach objętych aktem notarialnym. W takiej sytuacji brak SD-Z2 nie powinien być traktowany jako uchybienie skutkujące utratą zwolnienia.

Kiedy formularz SD-Z2 jest potrzebny?

Formularz SD-Z2 jest potrzebny przede wszystkim wtedy, gdy osoba z najbliższej rodziny otrzymuje majątek bez udziału notariusza, np. pieniądze przelewem od rodzica, darowiznę rzeczy ruchomych albo prawa majątkowe przeniesione zwykłą umową, a łączna wartość nabyć od tej samej osoby przekracza kwotę wolną. Aktualnie kwoty wolne liczy się łącznie od jednej osoby za rok ostatniego nabycia i 5 lat poprzedzających ten rok.

Dla I grupy podatkowej kwota wolna wynosi 36 120 zł. Do I grupy należą m.in. małżonek, zstępni, wstępni, pasierb, rodzeństwo, ojczym, macocha, teściowie, zięć i synowa. Tzw. grupa zerowa, czyli m.in. małżonek, dzieci, wnuki, rodzice, dziadkowie, pasierb, rodzeństwo, ojczym i macocha, może korzystać z pełnego zwolnienia, ale pod warunkiem spełnienia wymogów z art. 4a ustawy.

Przy darowiźnie pieniędzy ważne jest także udokumentowanie przekazania środków. Jeżeli łączna wartość darowizn od tej samej osoby przekracza kwotę wolną, pieniądze powinny być przekazane na rachunek płatniczy nabywcy, na jego rachunek bankowy lub rachunek w SKOK albo przekazem pocztowym. Przekazanie gotówki do ręki, nawet w najbliższej rodzinie, może pozbawić prawa do zwolnienia.

Spóźnione zgłoszenie darowizny i przywrócenie terminu

Do niedawna uchybienie 6-miesięcznemu terminowi na SD-Z2 było oceniane bardzo rygorystycznie. W praktyce oznaczało utratę zwolnienia, a przepisy nie przewidywały skutecznego przywrócenia terminu do złożenia zgłoszenia. Od 7 stycznia 2026 r. obowiązuje jednak art. 4c ustawy o podatku od spadków i darowizn, który wprowadził możliwość przywrócenia terminu.

Przywrócenie terminu nie działa automatycznie. Podatnik musi złożyć wniosek i uprawdopodobnić, że uchybienie nastąpiło bez jego winy, np. z powodu choroby, pobytu w szpitalu, zdarzenia losowego albo innej obiektywnej przeszkody. Samo zapomnienie, nieznajomość przepisów lub przekonanie, że „w rodzinie podatku nie ma”, może nie wystarczyć.

Ważne są przepisy przejściowe. Nowe zasady można stosować do nabyć od 7 stycznia 2026 r. oraz do takich wcześniejszych nabyć, w których 6-miesięczny termin na zgłoszenie nie upłynął przed tą datą. Jeżeli więc darowizna miała miejsce kilka lat temu, przywrócenie terminu na podstawie nowych przepisów co do zasady nie będzie dostępne.

Jeżeli zwolnienie nie przysługuje, podatnik powinien rozważyć złożenie zeznania SD-3 i rozliczenie podatku na zasadach właściwych dla swojej grupy podatkowej. Od 7 stycznia 2026 r. zeznanie podatkowe składa się w terminie miesiąca od dnia powstania obowiązku podatkowego, także wtedy, gdy obowiązek powstaje na podstawie art. 6 ust. 4 ustawy.

Przedawnienie przy niezgłoszonej darowiźnie

W podatku od spadków i darowizn zobowiązanie podatkowe powstaje zasadniczo przez doręczenie decyzji ustalającej podatek. Dlatego w praktyce mówimy często nie o klasycznym przedawnieniu zapłaty podatku, lecz o przedawnieniu prawa organu do wydania decyzji ustalającej zobowiązanie.

Zgodnie z art. 68 Ordynacji podatkowej decyzja ustalająca zobowiązanie co do zasady nie może zostać skutecznie doręczona po upływie 3 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym powstał obowiązek podatkowy. Jeżeli podatnik nie złożył deklaracji w terminie albo nie ujawnił wszystkich danych potrzebnych do ustalenia podatku, termin wynosi 5 lat, liczony od końca roku, w którym powstał obowiązek podatkowy.

Przy niezgłoszonych darowiznach trzeba jednak uwzględnić art. 6 ust. 4 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Jeżeli nabycie nie zostało zgłoszone do opodatkowania, obowiązek podatkowy może powstać później, np. z chwilą powołania się przez podatnika przed organem podatkowym na fakt darowizny. To właśnie ten przepis powoduje najwięcej sporów i sprawia, że proste stwierdzenie „minęło 5 lat, więc sprawa jest zawsze zamknięta” bywa ryzykowne.

W starszym orzecznictwie wskazywano, że po upływie terminu z art. 68 Ordynacji podatkowej organ nie powinien „odnawiać” prawa do wymiaru podatku tylko dlatego, że po latach pojawił się dokument potwierdzający nabycie. Powoływano m.in. uchwałę składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 21 marca 1991 r., sygn. akt III AZP 14/90, wyrok NSA z 4 września 2008 r., sygn. akt II FSK 819/07, wyrok WSA w Łodzi z 3 marca 2009 r., sygn. akt I SA/Łd 1354/08, oraz wyrok WSA w Krakowie z 22 grudnia 2004 r., sygn. akt I SA/Kr 1101/02. W praktyce organ podatkowy może jednak prezentować odmienne stanowisko, zwłaszcza gdy podatnik sam powołuje się na darowiznę w trakcie czynności sprawdzających, postępowania podatkowego lub kontroli.

20% podatek, KKS i czynny żal

Sankcyjna stawka 20% nie dotyczy każdej spóźnionej darowizny. Zgodnie z art. 15 ust. 4 ustawy o podatku od spadków i darowizn stosuje się ją wtedy, gdy obowiązek podatkowy powstał wskutek powołania się przez podatnika przed organem podatkowym w toku czynności sprawdzających, postępowania podatkowego, kontroli podatkowej lub kontroli celno-skarbowej na fakt darowizny, a należny podatek nie został zapłacony.

Jeżeli podatnik sam, z własnej inicjatywy i przed działaniami organu, porządkuje sprawę, składa właściwe zeznanie i płaci podatek, ryzyko 20% stawki może być inne niż w sytuacji ujawnienia darowizny dopiero podczas kontroli. Każdorazowo trzeba jednak ustalić datę darowizny, jej wartość, relację rodzinną, formę przekazania i to, czy organ miał już udokumentowaną wiadomość o naruszeniu.

Osobną kwestią jest odpowiedzialność karna skarbowa. Jeżeli niezłożenie zeznania albo nieujawnienie podstawy opodatkowania naraziło podatek na uszczuplenie, w grę może wchodzić art. 54 Kodeksu karnego skarbowego. Warto wtedy osobno przeanalizować konsekwencje niezgłoszenia. W pewnych sytuacjach pomocny może być także czynny żal przy niezgłoszonej darowiźnie, ale nie zastępuje on zgłoszenia SD-Z2, nie przywraca automatycznie zwolnienia i nie zwalnia z zapłaty podatku, jeżeli podatek jest należny.

Czy sprzedaż darowanego mieszkania ma znaczenie?

Sam fakt, że syn nie sprzedał udziału w mieszkaniu, nie przesądza o podatku od spadków i darowizn. Ten podatek wiąże się z nabyciem majątku, a nie z późniejszym zbyciem. Jeżeli nabycie nastąpiło aktem notarialnym od ojca, brak sprzedaży nie jest warunkiem zachowania zwolnienia z art. 4a ustawy.

Późniejsza sprzedaż może natomiast mieć znaczenie w podatku dochodowym od osób fizycznych. Co do zasady odpłatne zbycie nieruchomości przed upływem 5 lat, liczonych od końca roku kalendarzowego, w którym nastąpiło nabycie, może powodować obowiązek rozliczenia PIT. To jednak odrębny podatek i odrębna analiza.

Warto też pamiętać, że po zmianach w art. 19 ustawy o podatku od spadków i darowizn notariusz nie powinien stosować wymogu zaświadczenia o zapłacie podatku albo zgody urzędu skarbowego w sytuacji, gdy zbywane lub obciążane rzeczy albo prawa majątkowe zostały nabyte na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego.

FAQ

Podsumowanie

W sprawie darowizny udziału w mieszkaniu od ojca na rzecz syna kluczowe jest to, czy czynność została dokonana aktem notarialnym. Jeżeli tak, brak SD-Z2 nie powinien powodować utraty zwolnienia, bo ustawa wyłącza obowiązek zgłoszenia przy nabyciu dokonanym w formie aktu notarialnego. W takiej sytuacji po 5 latach nie trzeba „naprawiać” braku zgłoszenia, którego co do zasady nie było obowiązku składać.

Jeżeli jednak chodzi o darowiznę dokonaną bez aktu notarialnego, np. darowiznę pieniędzy, ocena jest inna. Spóźnienie może oznaczać utratę zwolnienia, konieczność złożenia SD-3, zapłatę podatku, a w określonych sytuacjach także ryzyko 20% stawki i odpowiedzialności karnej skarbowej. Od 7 stycznia 2026 r. możliwe jest przywrócenie terminu na SD-Z2, lecz nie dla każdej starej sprawy i nie z powodu samego zapomnienia.

Źródła

1. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - tekst aktu w ISAP.
2. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa, w szczególności art. 68 - tekst aktu w ISAP.
3. Ustawa zmieniająca ustawę o podatku od spadków i darowizn, Dz.U. 2025 poz. 1854 - zmiany obowiązujące od 7 stycznia 2026 r.
4. Informacje Ministerstwa Finansów, podatki.gov.pl: „Spadki i darowizny - stawki i limity” oraz „Formularze SD”.
5. Uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 21.03.1991 r., sygn. akt III AZP 14/90; wyrok NSA z 4.09.2008 r., sygn. akt II FSK 819/07; wyrok WSA w Łodzi z 3.03.2009 r., sygn. akt I SA/Łd 1354/08; wyrok WSA w Krakowie z 22.12.2004 r., sygn. akt I SA/Kr 1101/02.