Spadek po rodzicach: udziały, podatek i księga

Jak ustalić dziedziczenie po ojcu i po matce?

Jeżeli żaden z rodziców nie zostawił testamentu, dziedziczenie odbywa się według przepisów Kodeksu cywilnego. Przy małżonku i dwojgu dzieciach każdy z nich dziedziczy po zmarłym rodzicu po 1/3 spadku. Trzeba jednak odróżnić spadek od całego mieszkania.

Jeżeli mieszkanie było objęte małżeńską wspólnością ustawową, to w chwili śmierci ojca do spadku weszła tylko jego połowa mieszkania. Druga połowa od początku należała do matki jako jej udział w majątku wspólnym.

Po ojcu dziedziczeniu podlegała więc 1/2 mieszkania. Matka i dwoje dzieci nabyli po 1/3 tej połowy, czyli po 1/6 całego lokalu. Po śmierci ojca udziały wyglądały następująco: matka miała 4/6 mieszkania, a każde dziecko po 1/6.

Po śmierci matki w 2012 r. do spadku wszedł jej udział 4/6 w mieszkaniu. Ponieważ żyje dwoje dzieci, każde z nich dziedziczy po matce po połowie tego udziału, czyli po 2/6. Po zsumowaniu udziałów każde dziecko ma po 1/2 mieszkania.

Sąd czy notariusz przy spadku po obojgu rodzicach?

Spadkobiercy muszą uzyskać dokument potwierdzający nabycie spadku. Może to być prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza.

Akt poświadczenia dziedziczenia jest zwykle szybszy, ale wymaga zgodnego udziału wszystkich osób, które mogą wchodzić w grę jako spadkobiercy ustawowi lub testamentowi. Jeżeli między dziećmi jest spór co do dziedziczenia, udziałów, testamentu albo składu spadku, właściwsza będzie droga sądowa.

W sądzie można objąć jednym wnioskiem stwierdzenie nabycia spadku po ojcu i po matce, zwłaszcza gdy ostatnie miejsce zwykłego pobytu rodziców było takie samo. We wniosku trzeba jednak wyraźnie wskazać dwóch spadkodawców, daty ich śmierci, krąg spadkobierców i żądane udziały. Opłaty sądowe liczy się od każdego spadkodawcy osobno, więc połączenie spraw nie oznacza automatycznie jednej opłaty.

Czy podatkowo lepiej przeprowadzić spadek razem czy osobno?

Połączenie sprawy po obojgu rodzicach w jednym postępowaniu sądowym albo załatwienie ich w jednej wizycie u notariusza nie zmienia zasad podatkowych. Dla podatku od spadków i darowizn każdy spadek rozlicza się osobno, ponieważ inna jest data śmierci ojca, inna data śmierci matki i inna podstawa ewentualnego zwolnienia.

W praktyce można uzyskać jedno postanowienie obejmujące oba spadki, ale dla urzędu skarbowego trzeba rozdzielić nabycie po ojcu i po matce. W formularzach wykazuje się udziały nabyte po konkretnym spadkodawcy, a nie ogólny końcowy udział w mieszkaniu.

Podatek po ojcu zmarłym w 2005 r.

W przypadku spadku po ojcu problemem jest data otwarcia spadku. Zwolnienie dla najbliższej rodziny przewidziane w art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn dotyczy nabyć po 1 stycznia 2007 r. Jeżeli ojciec zmarł w 2005 r., dzieci nie korzystają z tego zwolnienia tylko dlatego, że postanowienie sądu lub akt poświadczenia dziedziczenia zostaną uzyskane później.

Potwierdza to stanowisko wyrażone w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 sierpnia 2009 r., sygn. akt II FSK 1566/08. Sąd wskazał, że art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn nie działa wstecz i nie obejmuje nabyć sprzed wejścia tego zwolnienia.

Po ojcu co do zasady składa się zeznanie SD-3. Każde dziecko rozlicza swój udział w spadku po ojcu, czyli przy wskazanych założeniach 1/6 mieszkania. Podstawą opodatkowania jest czysta wartość nabytych rzeczy i praw, a więc wartość po potrąceniu długów i ciężarów. Wartość ustala się według stanu z dnia nabycia, ale według cen właściwych dla momentu powstania obowiązku podatkowego.

Podatek ustala się według zasad dla I grupy podatkowej, z uwzględnieniem kwoty wolnej i skali podatkowej właściwych dla rozliczenia. Ponieważ kwoty i progi podatkowe ulegały zmianom, przy składaniu SD-3 warto sprawdzić aktualny formularz i pouczenia urzędu skarbowego albo poczekać na wyliczenie podatku w decyzji organu.

SD-Z2 po matce zmarłej w 2012 r.

Po matce dzieci należą do najbliższej rodziny, czyli tak zwanej grupy zerowej. Mogą skorzystać z całkowitego zwolnienia z podatku od spadków i darowizn, jeżeli zgłoszą nabycie spadku na formularzu SD-Z2 w ustawowym terminie.

Przy dziedziczeniu termin 6 miesięcy liczy się co do zasady od dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Nie należy więc utożsamiać tego terminu z samą datą śmierci matki, jeżeli dopiero teraz dochodzi do formalnego potwierdzenia dziedziczenia.

W zgłoszeniu po matce każde dziecko wykazuje udział nabyty po niej, czyli przy wskazanych założeniach 2/6 mieszkania. Jeżeli termin SD-Z2 zostanie zachowany, podatek po matce nie powinien wystąpić.

Ulga mieszkaniowa przy spadku po ojcu

Skoro po ojcu nie działa zwolnienie z art. 4a, znaczenie może mieć ulga mieszkaniowa z art. 16 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Ulga polega na niewliczaniu do podstawy opodatkowania czystej wartości budynku lub lokalu mieszkalnego do łącznej wysokości nieprzekraczającej 110 m² powierzchni użytkowej.

Ulga mieszkaniowa nie jest automatyczna. Trzeba spełnić ustawowe warunki, w szczególności dotyczące braku innego mieszkania lub domu, ewentualnego zbycia posiadanych praw w przewidzianym terminie oraz zamieszkiwania w nabytym lokalu przez wymagany okres. Znaczenie ma także stałe zameldowanie, ponieważ przepisy wiążą bieg pięcioletniego okresu z zamieszkiwaniem potwierdzonym zameldowaniem na pobyt stały.

Jeżeli jedno z dzieci stale mieszka w mieszkaniu rodziców, nie przesądza to jeszcze automatycznie o prawie do ulgi, ale może być istotnym argumentem. Do SD-3 warto dołączyć dokumenty potwierdzające zameldowanie, faktyczne zamieszkiwanie oraz spełnienie pozostałych warunków ulgi. Urząd skarbowy może żądać dodatkowych wyjaśnień lub dokumentów.

Jakie dokumenty przygotować?

Do sprawy spadkowej potrzebne będą przede wszystkim odpisy aktów zgonu rodziców, odpisy aktów urodzenia dzieci, ewentualnie odpis aktu małżeństwa matki, dokumenty dotyczące mieszkania oraz dane uczestników postępowania. Jeżeli sprawa ma być załatwiana u notariusza, notariusz wskaże listę dokumentów potrzebnych do protokołu dziedziczenia.

Do rozliczeń podatkowych potrzebne będą prawomocne postanowienie sądu albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, dane dotyczące wartości mieszkania, informacje o długach i ciężarach spadkowych, a przy uldze mieszkaniowej także dokumenty potwierdzające spełnienie warunków ulgi, w tym zameldowanie na pobyt stały.

Nie składa się jednego wspólnego formularza za wszystkich spadkobierców. Każdy spadkobierca składa własne zgłoszenie albo zeznanie w zakresie nabytego przez siebie udziału.

Wpis do księgi wieczystej i dalsze formalności

Po uzyskaniu postanowienia sądu albo aktu poświadczenia dziedziczenia należy uporządkować księgę wieczystą mieszkania. Wniosek składa się na formularzu KW-WPIS do sądu wieczystoksięgowego właściwego dla nieruchomości. Do wniosku dołącza się dokument potwierdzający dziedziczenie.

Wpis w księdze wieczystej służy ujawnieniu aktualnych właścicieli. Rozliczenie podatku od spadków i darowizn jest odrębną formalnością. W praktyce zaświadczenie z urzędu skarbowego o zapłacie podatku, zwolnieniu albo niepodleganiu podatkowi może być szczególnie ważne przy późniejszej sprzedaży mieszkania, dziale spadku lub czynnościach notarialnych.

Po zmianie właścicieli trzeba również pamiętać o obowiązkach wobec gminy lub miasta związanych z podatkiem od nieruchomości. Jeżeli mieszkanie ma być sprzedane, trzeba dodatkowo przeanalizować skutki w podatku dochodowym, bo zasady PIT są odrębne od podatku od spadków i darowizn.

Praktyczne podsumowanie udziałów i formularzy

Przy założeniu wspólności ustawowej rodziców i braku testamentów rozliczenie wygląda następująco:

• po ojcu: do spadku wchodzi 1/2 mieszkania, a matka i dwoje dzieci dziedziczą po 1/3 tego udziału;
• każde dziecko po ojcu nabywa 1/6 mieszkania i co do zasady składa SD-3;
• matka po ojcu ma łącznie 4/6 mieszkania, czyli własną połowę oraz 1/6 ze spadku;
• po matce dzieci dziedziczą jej 4/6 po połowie, czyli każde po 2/6;
• każde dziecko po matce składa SD-Z2, jeżeli chce skorzystać ze zwolnienia dla najbliższej rodziny;
• po obu spadkach końcowo każde dziecko ma po 1/2 mieszkania.

FAQ

Czy można zrobić jedną sprawę spadkową po ojcu i matce?

Tak, w sądzie można złożyć jeden wniosek obejmujący stwierdzenie nabycia spadku po obojgu rodzicach, jeżeli sprawy są ze sobą powiązane i właściwy jest ten sam sąd. We wniosku trzeba jednak osobno opisać każdego spadkodawcę i żądane udziały.

Czy po ojcu zmarłym w 2005 r. wystarczy SD-Z2?

Nie. Zwolnienie zgłaszane na SD-Z2 z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn nie obejmuje nabyć sprzed 1 stycznia 2007 r. Po ojcu zmarłym w 2005 r. właściwe jest co do zasady zeznanie SD-3.

Czy po matce zmarłej w 2012 r. dzieci zapłacą podatek?

Nie powinny zapłacić podatku, jeżeli jako dzieci spadkodawczyni złożą SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia sądu albo zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia.

Czy mieszkanie dziecka w lokalu automatycznie daje ulgę mieszkaniową?

Nie automatycznie. Faktyczne zamieszkiwanie i zameldowanie mogą pomóc, ale trzeba spełnić wszystkie warunki z art. 16 ustawy, w tym dotyczące braku innego lokalu lub odpowiedniego rozporządzenia posiadanymi prawami.

Czy najpierw trzeba zapłacić podatek, aby wpisać się do księgi wieczystej?

Wpis spadkobierców do księgi wieczystej opiera się przede wszystkim na postanowieniu sądu albo akcie poświadczenia dziedziczenia. Rozliczenie podatku jest odrębnym obowiązkiem, ale zaświadczenie z urzędu skarbowego może być konieczne przy późniejszych czynnościach notarialnych.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207
2. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 sierpnia 2009 r., sygn. akt II FSK 1566/08
3. Kodeks cywilny - przepisy o dziedziczeniu ustawowym
4. Kodeks postępowania cywilnego - przepisy o stwierdzeniu nabycia spadku