Wystąpienie ze spółki cywilnej a podatki

Dlaczego nie można po prostu darować „udziałów” w spółce cywilnej?

Spółka cywilna nie jest spółką kapitałową ani osobą prawną. Jest umową wspólników uregulowaną w Kodeksie cywilnym. Dlatego w takim przypadku nie występują udziały rozumiane tak jak w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością.

Majątek używany w działalności spółki cywilnej jest objęty szczególną współwłasnością łączną wspólników. Oznacza to, że w czasie trwania spółki wspólnik nie ma określonego ułamkowego udziału w całym majątku ani w poszczególnych składnikach, np. w nieruchomości komercyjnej, wyposażeniu restauracji czy środkach pieniężnych. Nie może więc samodzielnie rozporządzić takim udziałem na rzecz drugiego wspólnika.

W praktyce oznacza to, że żona nie może skutecznie darować mężowi „swoich 50%” nieruchomości należącej do majątku wspólnego wspólników spółki cywilnej, dopóki trwa współwłasność łączna. Najpierw trzeba rozwiązać albo odpowiednio przekształcić relacje wspólników i rozliczyć majątek.

Wystąpienie wspólnika ze spółki cywilnej

Zgodnie z art. 871 Kodeksu cywilnego wspólnikowi występującemu ze spółki zwraca się w naturze rzeczy, które wniósł do spółki tylko do używania, oraz wypłaca się w pieniądzu wartość jego wkładu oznaczoną w umowie spółki, a w braku takiego oznaczenia wartość z chwili wniesienia. Wspólnikowi wypłaca się również odpowiednią część wartości wspólnego majątku pozostałego po odliczeniu wartości wkładów wszystkich wspólników, zgodnie z jego udziałem w zyskach.

Trzeba jednak odróżnić zwykłe wystąpienie wspólnika od sytuacji, w której spółka ma tylko dwóch wspólników. Spółka cywilna wymaga co najmniej dwóch stron umowy. Jeżeli więc z dwuosobowej spółki cywilnej występuje jeden wspólnik i nie dochodzi do jednoczesnego wstąpienia innej osoby albo zawarcia nowej struktury działalności, spółka zasadniczo przestaje istnieć.

Mąż nie stanie się więc „100% udziałowcem” spółki cywilnej, bo jednoosobowa spółka cywilna nie funkcjonuje. Może natomiast po rozliczeniu spółki kontynuować działalność jako przedsiębiorca wpisany do CEIDG, o ile prawidłowo przejmie składniki majątku, umowy, pozwolenia, pracowników i rozliczenia podatkowe.

Rozwiązanie spółki i majątek wspólników

Po rozwiązaniu spółki cywilnej do wspólnego majątku wspólników stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Najpierw z majątku spółki należy zaspokoić długi związane z działalnością, następnie zwrócić wkłady, a dopiero pozostałą nadwyżkę podzielić między wspólników zgodnie z zasadami udziału w zyskach, chyba że umowa spółki przewiduje inne prawidłowe rozliczenia.

Jeżeli w majątku jest nieruchomość komercyjna, potrzebna będzie analiza księgi wieczystej, umowy spółki, dokumentów nabycia, finansowania, ewentualnych hipotek i nakładów. Przeniesienie nieruchomości albo zniesienie współwłasności wymaga formy aktu notarialnego. Wystąpią więc co najmniej koszty notarialne, sądowe związane z księgą wieczystą oraz koszty obsługi księgowej i podatkowej.

Warto też sprawdzić umowy najmu lokali i umowy dotyczące restauracji. Kontrahenci mogą wymagać aneksów, cesji albo zgód na zmianę strony umowy. Jeżeli działalność obejmuje gastronomię, trzeba osobno ocenić zezwolenia, koncesje, zgłoszenia sanitarne, umowy pracownicze i kasę fiskalną.

Skutki w PIT przy wystąpieniu albo likwidacji spółki

Spółka cywilna nie jest podatnikiem PIT. Przychody i koszty rozliczają wspólnicy proporcjonalnie do prawa do udziału w zysku. Samo zakończenie działalności spółki nie oznacza automatycznego podatku od całego majątku, ale powoduje określone obowiązki ewidencyjne i może mieć skutki przy wypłatach albo późniejszym zbyciu składników majątku.

Przy likwidacji działalności prowadzonej w formie spółki niebędącej osobą prawną albo przy wystąpieniu wspólnika sporządza się wykaz składników majątku. Wykaz powinien obejmować m.in. nazwę składnika, datę nabycia, wydatki na nabycie, część zaliczoną do kosztów, wartość początkową, metodę amortyzacji i sumę odpisów amortyzacyjnych.

Środki pieniężne otrzymane przez wspólnika z tytułu wystąpienia ze spółki mogą stanowić przychód z działalności gospodarczej, z uwzględnieniem wyłączeń przewidzianych w ustawie o PIT. W uproszczeniu nie opodatkowuje się tej części, która odpowiada wcześniej opodatkowanej nadwyżce przychodów nad kosztami, pomniejszonej o wcześniejsze wypłaty i określone wydatki niestanowiące kosztów.

Składniki majątku otrzymane w związku z likwidacją spółki albo wystąpieniem wspólnika co do zasady nie powodują przychodu w samym momencie ich otrzymania. Przychód może powstać dopiero przy odpłatnym zbyciu takich składników. Ustawa o PIT przewiduje przy tym regułę sześciu lat, liczoną od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu likwidacji albo wystąpienia, jeżeli zbycie nie następuje w ramach działalności gospodarczej.

Darowizna między małżonkami a podatek od spadków i darowizn

Darowizna między małżonkami może korzystać ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn przewidzianego dla najbliższej rodziny. Jeżeli darowizna nie jest dokonywana w formie aktu notarialnego, zasadniczo trzeba zgłosić ją do urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy, aby zachować zwolnienie. Przy nieruchomości wymagana jest jednak forma aktu notarialnego, a wtedy zgłoszenia i rozliczenia związane z aktem wykonuje notariusz w zakresie wynikającym z przepisów.

Nie można jednak utożsamiać podatkowego zwolnienia darowizny między małżonkami z możliwością swobodnego darowania udziału w majątku spółki cywilnej. Najpierw trzeba ustalić, czy przedmiot darowizny w ogóle może być samodzielnie przeniesiony, czy też konieczne jest rozwiązanie spółki, podział majątku albo inne czynności prawne.

W określonych konfiguracjach mogą pojawić się również inne obciążenia, np. opłaty notarialne i sądowe, a przy czynnościach ze spłatami, przejęciem długów lub zniesieniem współwłasności także konieczność odrębnej oceny podatku od czynności cywilnoprawnych. Nie da się tego bezpiecznie przesądzić bez dokumentów dotyczących nieruchomości i rozliczeń wspólników.

VAT i remanent likwidacyjny

Na gruncie VAT spółka cywilna może być odrębnym podatnikiem. Jeżeli jest czynnym podatnikiem VAT i dochodzi do jej rozwiązania, należy ocenić obowiązek sporządzenia spisu z natury na dzień rozwiązania spółki. Spis obejmuje towary własnej produkcji oraz towary, które po nabyciu nie były przedmiotem dostawy, jeżeli przy ich nabyciu, imporcie albo wytworzeniu przysługiwało prawo do odliczenia VAT.

Dla potrzeb VAT pojęcie towarów jest szerokie. W praktyce remanent likwidacyjny może obejmować nie tylko typowy towar handlowy, ale także wyposażenie, środki trwałe, a w określonych sytuacjach również nieruchomości, jeżeli spełnione są przesłanki z ustawy o VAT. Podstawę opodatkowania ustala się według aktualnych zasad, w szczególności z uwzględnieniem ceny nabycia towarów lub towarów podobnych, a gdy jej nie ma, kosztu wytworzenia, określonych na moment czynności.

Po rozliczeniu podatku od towarów objętych spisem ustawa o VAT przewiduje zwolnienie dla dostawy tych towarów dokonywanej przez byłych wspólników rozwiązanej spółki przez okres 12 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego z tytułu remanentu likwidacyjnego. Warunki tego zwolnienia trzeba jednak każdorazowo sprawdzić w konkretnym stanie faktycznym.

Jeżeli mąż ma kontynuować działalność jako osoba fizyczna, powinien ustalić swój status VAT, sposób przejęcia składników majątku, ewentualną rejestrację VAT, kasę fiskalną, korekty podatku naliczonego i obowiązki związane z fakturowaniem najmu oraz usług gastronomicznych.

Formalności po stronie CEIDG, umów i dokumentów

Rozwiązanie dwuosobowej spółki cywilnej zwykle wymaga aktualizacji wpisów w CEIDG, zamknięcia albo zmiany danych spółki dla celów NIP i REGON, złożenia właściwych dokumentów VAT, uporządkowania ewidencji środków trwałych oraz rozliczenia ksiąg podatkowych. Jeżeli działalność będzie kontynuowana przez męża, powinien on mieć własny prawidłowy wpis działalności gospodarczej obejmujący wynajem i gastronomię.

Osobno trzeba przejrzeć umowy najmu, umowy z dostawcami mediów, leasingi, kredyty, zabezpieczenia, zezwolenia, umowy z pracownikami oraz dokumenty dotyczące lokalu gastronomicznego. Niektóre prawa i obowiązki nie przechodzą automatycznie na jednego z małżonków tylko dlatego, że był wspólnikiem spółki cywilnej.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji najbezpieczniej nie traktować sprawy jako prostej darowizny „50% udziałów” mężowi. W spółce cywilnej obowiązuje współwłasność łączna, a spółka dwuosobowa nie może po wyjściu jednego wspólnika stać się spółką jednoosobową. Typowy kierunek działania to rozwiązanie spółki, rozliczenie majątku, uregulowanie nieruchomości aktem notarialnym i ewentualna kontynuacja działalności przez męża jako przedsiębiorcę.

Podatkowo trzeba przeanalizować PIT, VAT, ewentualny podatek od spadków i darowizn, opłaty notarialne, koszty sądowe i konsekwencje księgowe. Największe ryzyko dotyczy nieruchomości, wcześniejszych odliczeń VAT, amortyzacji oraz sposobu dalszego wykorzystania majątku w działalności.

FAQ

Czy mąż może zostać jedynym wspólnikiem spółki cywilnej?

Nie. Spółka cywilna wymaga co najmniej dwóch wspólników. Jeżeli z dwuosobowej spółki występuje jeden wspólnik, spółka co do zasady ulega zakończeniu, chyba że wcześniej prawidłowo ukształtowano udział innej osoby.

Czy można darować udział w nieruchomości należącej do spółki cywilnej?

W czasie trwania spółki cywilnej nie można swobodnie darować udziału w nieruchomości objętej współwłasnością łączną wspólników. Najpierw trzeba zakończyć lub zmienić stosunek spółki i rozliczyć majątek.

Czy darowizna między małżonkami zawsze jest bez podatku?

Może być zwolniona z podatku od spadków i darowizn, ale trzeba spełnić warunki formalne. Przy darowiźnie nieruchomości konieczny jest akt notarialny, a przy innych darowiznach znaczenie może mieć terminowe zgłoszenie do urzędu skarbowego.

Czy likwidacja spółki cywilnej powoduje PIT od nieruchomości?

Samo otrzymanie składnika majątku przy likwidacji zwykle nie oznacza automatycznego PIT. Podatek może pojawić się przy wypłatach pieniężnych albo przy późniejszym odpłatnym zbyciu składników majątku, zależnie od terminu i związku ze źródłem działalności gospodarczej.

Kiedy powstaje obowiązek remanentu likwidacyjnego VAT?

Obowiązek należy ocenić przy rozwiązaniu spółki będącej podatnikiem VAT, jeżeli pozostają towary lub składniki majątku, przy których przysługiwało prawo do odliczenia VAT. Dotyczy to także wybranych środków trwałych, jeżeli spełnione są warunki z ustawy o VAT.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, Dz.U. 1991 nr 80 poz. 350
3. Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług
4. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn