Podatek od spadku po ojcu i dziadku żony

Co oznacza postanowienie spadkowe po dziadku?

Jeżeli dziadek zmarł przed ojcem żony, to ojciec żony mógł nabyć udział w spadku po swoim ojcu już z chwilą śmierci dziadka. Późniejsze postanowienie sądu tylko potwierdza ten skutek i wskazuje, kto dziedziczył po dziadku oraz w jakich udziałach.

Skoro ojciec żony zmarł później, jego udział w spadku po dziadku stał się elementem majątku, który po nim dziedziczyli jego spadkobiercy. Z perspektywy żony nie chodzi więc zazwyczaj o bezpośredni spadek po dziadku, lecz o to, że w spadku po ojcu ujawniły się dodatkowe prawa, na przykład udział w nieruchomościach.

To rozróżnienie jest bardzo ważne podatkowo. Urząd skarbowy powinien ocenić, czy i kiedy żona nabyła majątek po ojcu, czy wcześniej zgłoszono całość znanego majątku oraz kiedy realnie dowiedziała się o nowych składnikach.

Czy trzeba ponownie prowadzić sprawę spadkową po ojcu?

Co do zasady nie. Postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po ojcu określa, kto jest spadkobiercą i w jakim udziale. Sąd w takim postanowieniu nie sporządza pełnego spisu majątku spadkowego i nie wymienia wszystkich nieruchomości, rachunków czy innych praw.

Ujawnienie po latach kolejnego składnika majątku, na przykład udziału ojca w nieruchomościach odziedziczonych po dziadku, zwykle nie oznacza potrzeby uzyskania nowego postanowienia po ojcu. Inaczej byłoby tylko wtedy, gdyby pojawiły się okoliczności wpływające na krąg spadkobierców lub wysokość udziałów, na przykład testament albo inny spadkobierca. Wtedy w grę może wchodzić postępowanie o zmianę wcześniejszego postanowienia, a nie zwykła druga sprawa o ten sam spadek.

W praktyce potrzebne mogą być natomiast dalsze czynności: dział spadku, zniesienie współwłasności, ujawnienie praw w księgach wieczystych albo uzyskanie z urzędu skarbowego zaświadczenia wymaganego przy czynnościach notarialnych.

Kiedy powstaje zobowiązanie w podatku od spadków i darowizn?

W podatku od spadków i darowizn zobowiązanie podatkowe powstaje dopiero z dniem doręczenia decyzji organu podatkowego ustalającej wysokość podatku. Termin zapłaty podatku wynikającego z takiej decyzji wynosi 14 dni od dnia jej doręczenia.

Nie można wydać decyzji podatkowej wobec osoby zmarłej ani skutecznie prowadzić wobec niej postępowania podatkowego. Jeżeli więc za życia ojca żony nie została wobec niego wydana decyzja dotycząca podatku od spadku po dziadku, to nie ma prostej sytuacji przejęcia gotowego, ustalonego zobowiązania podatkowego po ojcu.

Trzeba jednak odróżnić dwie kwestie. Pierwsza to ewentualne zobowiązanie podatkowe ojca z tytułu dziedziczenia po dziadku. Druga to obowiązki podatkowe córki jako spadkobierczyni ojca, jeżeli w skład spadku po ojcu wchodził także jego udział w majątku po dziadku.

Odpowiedzialność spadkobiercy za podatki spadkodawcy

Zgodnie z art. 100 Ordynacji podatkowej organ podatkowy orzeka o zakresie odpowiedzialności lub uprawnień poszczególnych spadkobierców na podstawie decyzji ostatecznych wydanych wobec spadkodawcy oraz jego zobowiązań wynikających z prawidłowych deklaracji.

Jeżeli wobec ojca nie wydano decyzji ustalającej podatek od spadku po dziadku, a sprawa podatkowa nie została za jego życia zakończona w sposób tworzący zobowiązanie, urząd nie powinien po prostu przerzucać na córkę podatku ustalonego tak, jakby ojciec nadal żył. Nie wyklucza to jednak badania podatku należnego od córki z tytułu nabycia majątku po ojcu.

Nowe składniki majątku ujawnione po wcześniejszym zgłoszeniu

Jeżeli w chwili wcześniejszego rozliczania spadku po ojcu nie było wiadomo, że ojciec posiadał udział w nieruchomościach po dziadku, ujawnienie tych praw należy potraktować jako ujawnienie dodatkowych składników majątku spadkowego po ojcu. To nie zmienia samego nabycia spadku po ojcu, ale może mieć znaczenie dla podatku.

W przypadku najbliższej rodziny szczególnie istotny jest art. 4a ust. 2 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Przepis ten pozwala zachować zwolnienie, jeżeli nabywca dowiedział się o nabyciu rzeczy lub praw majątkowych po upływie podstawowego terminu, zgłosi je naczelnikowi urzędu skarbowego nie później niż w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o ich nabyciu, i uprawdopodobni późniejsze powzięcie wiadomości.

W praktyce oznacza to, że jeżeli żona rzeczywiście nie wiedziała wcześniej o udziale ojca w majątku po dziadku, powinna rozważyć złożenie SD-Z2 wraz z wyjaśnieniem, kiedy i w jaki sposób uzyskała tę wiedzę. Warto dołączyć dokumenty, na przykład odpis postanowienia po dziadku, korespondencję rodzinną, dokumenty z ksiąg wieczystych albo inne dowody potwierdzające późniejsze ujawnienie składnika majątku.

SD-Z2, SD-3 i zwolnienie dla najbliższej rodziny

Jeżeli spadkobierca należy do kręgu osób objętych zwolnieniem, zgłoszenie SD-Z2 w terminie pozwala uniknąć podatku. Córka dziedzicząca po ojcu co do zasady mieści się w tej najbliższej grupie rodzinnej. Problem pojawia się wtedy, gdy pierwotny termin minął albo gdy część majątku ujawniono dopiero po latach.

Jeżeli da się wiarygodnie wykazać, że wiedza o dodatkowych składnikach pojawiła się dopiero później, należy powołać się na późniejsze powzięcie wiadomości i złożyć SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od tego momentu. Jeżeli organ uzna, że spadkobierca wiedział albo powinien był wiedzieć wcześniej, może odmówić zwolnienia dla tej części majątku.

Gdy zwolnienie nie przysługuje, urząd może wymagać złożenia właściwego zeznania podatkowego i wydać decyzję ustalającą podatek. W takiej sytuacji wysokość podatku zależy od wartości nabytych rzeczy i praw, grupy podatkowej, kwot wolnych oraz ewentualnych odliczeń przewidzianych w ustawie.

Przedawnienie, a właściwie termin na doręczenie decyzji

W podatku od spadków i darowizn często mówi się potocznie o przedawnieniu, ale przy zobowiązaniu powstającym przez doręczenie decyzji kluczowe znaczenie ma art. 68 Ordynacji podatkowej. Jeżeli podatnik nie złożył deklaracji albo w złożonej deklaracji nie ujawnił wszystkich danych potrzebnych do ustalenia zobowiązania, decyzja co do zasady nie może zostać skutecznie doręczona po upływie 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym powstał obowiązek podatkowy.

Trzeba jednak uwzględnić szczególną regulację z art. 6 ust. 4 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Jeżeli nabycie niezgłoszone do opodatkowania zostanie następnie stwierdzone pismem, obowiązek podatkowy powstaje z chwilą sporządzenia pisma, a jeżeli pismem jest orzeczenie sądu, z chwilą jego uprawomocnienia. Gdy nabycie nie zostało zgłoszone, obowiązek podatkowy może powstać także z chwilą powołania się przez podatnika przed organem podatkowym na fakt nabycia.

Dlatego nie można automatycznie przyjąć, że sprawa jest przedawniona tylko dlatego, że dziadek zmarł wiele lat temu. Jeżeli spadkobierca dopiero teraz powołuje się przed urzędem na nieujawnione wcześniej nabycie, organ może badać, czy doszło do powstania albo odnowienia obowiązku podatkowego w rozumieniu ustawy.

Jak praktycznie rozwiązać taką sytuację?

Najpierw trzeba ustalić chronologię zdarzeń: datę śmierci dziadka, datę śmierci ojca, datę uprawomocnienia postanowienia po ojcu, datę decyzji podatkowej dotyczącej spadku po ojcu, datę uprawomocnienia postanowienia po dziadku oraz moment, w którym żona faktycznie dowiedziała się o udziale ojca w dodatkowych nieruchomościach.

Następnie warto porównać treść wcześniejszego zgłoszenia albo decyzji podatkowej po ojcu z obecnie ujawnionym majątkiem. Jeżeli wcześniejsza decyzja dotyczyła tylko mieszkania, a nowe składniki nie były wówczas znane, można przygotować pismo wyjaśniające i zgłoszenie SD-Z2 dotyczące nowo ujawnionych praw, wskazując podstawę zwolnienia i opisując, dlaczego informacja pojawiła się dopiero teraz.

Jeżeli od faktycznego dowiedzenia się o nowych składnikach minęło już ponad 6 miesięcy, sytuacja staje się trudniejsza. Nie oznacza to automatycznie, że urząd zawsze ustali podatek, ale ryzyko utraty zwolnienia jest istotne. Wtedy szczególnie ważne jest ustalenie, czy i kiedy podatnik rzeczywiście powołał się przed organem na nabycie oraz czy organ zachował termin do doręczenia decyzji.

FAQ

Czy żona dziedziczy bezpośrednio po dziadku swojego ojca?

Zwykle nie. Jeżeli ojciec żony żył w chwili śmierci swojego ojca, to on nabył udział w spadku po dziadku. Po jego śmierci ten udział wszedł do spadku po ojcu i dopiero wtedy mógł przypaść jego spadkobiercom.

Czy samo wskazanie zmarłego ojca w postanowieniu po dziadku powoduje podatek dla córki?

Nie automatycznie. Postanowienie po dziadku potwierdza, że ojciec nabył udział w spadku po swoim ojcu. Dla córki znaczenie ma to, że ujawniono dodatkowy składnik majątku po jej ojcu, co może wymagać zgłoszenia podatkowego albo wyjaśnień w urzędzie.

Czy można złożyć SD-Z2 po wielu latach?

Można próbować, jeżeli podatnik wykaże, że o danym składniku majątku dowiedział się dopiero później i złoży zgłoszenie w ciągu 6 miesięcy od tej wiadomości. Sam upływ wielu lat od śmierci spadkodawcy nie przesądza sprawy, ale trzeba wiarygodnie udokumentować moment uzyskania informacji.

Czy wcześniejsza decyzja podatkowa po ojcu zamyka sprawę nowych nieruchomości?

Nie zawsze. Decyzja dotycząca wcześniej znanego majątku pozostaje istotna, ale jeżeli później ujawniono kolejne prawa majątkowe, urząd może badać ich opodatkowanie osobno. Znaczenie ma to, czy były one wcześniej znane i czy zostały zgłoszone.

Czy urząd może żądać podatku od osoby zmarłej?

Nie. Decyzji nie wydaje się wobec osoby zmarłej. Organ może natomiast badać odpowiedzialność spadkobierców w granicach przewidzianych w Ordynacji podatkowej oraz obowiązki podatkowe tych spadkobierców z tytułu własnego nabycia spadku.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa, Dz.U. 1997 nr 137 poz. 926
2. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207